Verslag Retraite Bosnie

Dag van aankomst Sarajevo.

Het vliegtuig landt op de luchthaven van Sarajevo. Daar staat een taxichauffeur met een bordje Zen Peacemakers met daaronder mijn naam Frank van den Brink. Eenmaal ingestapt in de taxi vertelt de chauffeur over zijn land en de stad. Dit land is zo ontzettend complex! Wij hebben drie regeringen en nog maken ze er een potje van. Ik heb het een beetje gehad met het lege woord democratie, vertelt hij mij. Als ik de kans krijg verlaat ik het land. Hij continueert zijn klaagzang en vertelt dat de stad vol zit met Ngo’s die in zijn ogen niets verwezenlijken. Van de honderd doelen die ze hebben, hebben ze er slechts drie gehaald in de laatste tien jaar.

De Duitse professor in de economie die zijn vrouw gaat opzoeken in Sarajevo die ik in het vliegtuig van Belgrado naar Sarajevo tegenkom heeft een andere kijk op het land en de stad. Zijn vrouw werkt voor een ngo die democratische processen in Bosnië Hercegovina wil bevorderen. Met vallen en opstaan werkt zij gestaag met de lokale bevolking om het land weer op te bouwen. Er worden lezingen gehouden en trainingen gegeven op het gebied van ethiek, ecologie, religie, werkgelegenheid. Er blijken toch mensen te zijn die niet willen vertrekken, maar het land willen opbouwen in samenwerking met de lokale bevolking.

Bij aankomst in het hotel krijgen we een warm onthaal. Ik word ontvangen met de woorden Welcome home brother! De Bosniërs hebben al vrij snel vernomen dat ik in Prijedor geboren ben. Een van de Bosniërs, Mevludin genaamd is in Prijedor opgegroeid. Na de retraite ben ik met 2 Nederlandse deelnemers en een Bosnische deelnemer (Mevludin )naar Sanski Most gegaan. De Bosniërs hebben in deze plek een Peacebuilding organisatie opgezet, die door middel van trainingen mensen helpt hun truama’s te verwerken. Mevludin heeft ons een indringend verhaal verteld over Prijedor tijdens de oorlog. Het dorpje nabij Prijedor waar hij met zijn familie woonden is in korte tijd totaal verwoest. Veel inwoners zijn vermoord, mishandeld en verkracht. Op een wonderbaarlijke manier hebben Mevludin en zijn vader de oorlog overleefd. Zijn vader was de Imam van Prijedor. Prijedor en de dorpen rondom werden door Servische milities etnisch gezuiverd. Een deel van de bevolking werd ter plekke doodgeschoten een groter gedeelte werd naar kampen gestuurd, waar ze meestal overleden.

Dag 1 Sarajevo.

De 1e dag van de retraite begint in de nationale bibiotheek. In de oorlog is de bibliotheek met bijna de gehele collectie verwoest tijdens de beschieting van de stad. Sarajevo is van 1992-1995 belegerd geweest. Met veel geld is de bibliotheek gerestaureerd. Na het bezoek aan de bibliotheek wandelen we samen met een plaatselijke gids door de stad.  De tour eindigt bij het monument waar kinderen herdacht worden die zijn omgekomen tijdens de oorlog. Op die plek houden we een ceremonie. Vanuit verschillende religieuze stromingen worden er liederen gezongen. Vervolgens zijn we een korte tijd stil om te getuigen te zijn van wat hier nu is en wat er in het verleden heeft plaatsgevonden. De ceremonie is intens, indrukwekkend, emotioneel en verbindend. De retraite heeft een aantal manieren om heftige emoties die loskomen als je op zwaar beladen plekken bent te verwerken. Een daarvan heb ik hierboven beschreven, het gebruik van council cirkels is een 2e manier.

 

Monument ter nagedachtenis aan de kinderen die tijdens de oorlog in Sarajevo zijn omgekomen.

Een vader die zijn kinderen roept! Een van de meest aangrijpende beelden in het park.

 

 

Dag 2 Sarajevo.

Na een goede nachtrust, zitten we om 07.00 in de council cirkel. We krijgen een korte uitleg wat een council cirkel is. In een council zitten een aantal mensen in een cirkel waarbij er slechts 1 iemand aan het woord is, de anderen luisteren en vallen de spreker niet in de rede. Als iemand klaar is met praten, kan iemand anders het woord nemen en zal er weer door de anderen alleen maar geluisterd worden. Dit blijkt een krachtige manier te zijn om echt wezenlijk en vanuit het hart te praten. Vervolgens word de cirkel geopend en delen we alles wat er naar boven kwam. De eerste 5 a 10 minuten zijn onwennig, waarna het een verdiepende ervaring word.

Na het ontbijt met Bosnische koffie die je apart kon bestellen, de koffie in het hotel die je krijgt is namelijk niet te drinken, vertrekken we met de bus naar Mount Trebevic. Het is de berg waarvandaan de Servische soldaten de stad Sarajevo jarenlang beschoten.


We houden daar weer een prachtige ceremonie. We zingen liederen uit verschillende religieuze tradities. Christelijk, islamitisch, joods en boeddhistisch. Daarna zijn we stil en verbinden ons met elkaar en de plek. Voor de ceremonie vertelt een Bosniac(Bosnische moslim) vrouw over haar ervaringen in de oorlog. Na de oorlog is ze voor een peacebuilding organisatie in Bosnië gaan werken. Eerst was ze vol haat en woede, na jaren kantelde haar mensbeeld en wilde ze mee helpen om haar prachtige maar kapotte land weer op te bouwen. Daar is ze nu een kleine 15 jaar mee bezig. Een moedige en liefdevolle vrouw.

Vervolgens pikt de bus ons op om ons naar de tunnel net buiten Sarajevo, die de stad voor een gedeelte bevoorraden, te brengen. Deze plek wordt door Bosniërs als een heldenplek gezien. Door deze tunnel is de stad jarenlang bevoorraad. Hier kwamen medicijnen, voedsel, sigaretten en wapens door heen. De tunnel werd door het Bosnische leger bewaakt, je kon er dus als burger niet zomaar doorheen. De tunnel verbond de bezette stad met de bergen die in bevrijd gebied lagen.

Na het diner kijken we gezamenlijk naar een documentaire over de belegering van de Stad. Zoveel leed en pijn in een gebied dat 2,5 uur vliegen van ons vandaan ligt. Heftig en pijnlijk! Scherpschutters die in de bergen lagen konden je op elk moment van de dag ombrengen. Er waren zelfs scherpschutters die niet alleen mannen ombrachten maar ook kinderen en vrouwen beschoten. Onbegrijpelijk. Na het zien van de documentaire is de groep erg aangedaan. We komen gezamenlijk in niet weten terecht, we zitten een aantal minuten in stilte. Het enige antwoord wat op dat moment voor handen is.

 

Dag 3. Sarajevo.

In de morgen houden we een luistercirkel(council) en ontbijten we. Het is een intense cirkel waarin gedeeld en uit het hart wordt gesproken. Een van de belangrijke aspecten van luistercirkels is het veilig voelen waardoor je alles kunt delen wat er op je hart ligt. Alles wat er gedeeld is zal binnen de cirkel blijven. Als iemand toch wil praten na de cirkel over iets wat in de cirkel gezegd is, zal je haar/hem eerst moeten vragen of die dat ok vindt.

 

Na het ontbijt wordt de groep in tweeën gedeeld. Een groep gaat naar het War Childhood Museum, de andere groep naar de Galerija waar een exposities en film is over de oorlog. Wij vertrekken eerst naar het War Childhood Museum. Aldaar worden we hartelijk ontvangen, waarna we veel tijd krijgen om in het museum alles te bekijken. In het museum zijn allerlei spullen tentoongesteld die kinderen maakten en in bezit hadden om de oorlog te overleven. Er liggen bijvoorbeeld zelf gemaakte poppen, ook ligt er kleding, een voetbal en speelgoed. Er ligt ook een onafgemaakte brief die een moeder aan het schrijven was aan haar kind. Tijdens een beschieting van de stad, die er dagelijks was, is zij omgekomen. Als ik het nu schrijf krijg ik weer rillingen over mijn rug en staan de tranen in mijn ogen. In een vitrine ligt een vervalst paspoort dat gebruikt is om de stad uit te vluchten. Door de serene stilte en de prachtige plaatsing van de spullen kan ik me goed verplaatsen hoe kinderen tijdens de oorlog leefde. Er wordt tevens een film gedraaid waarin de kinderen die de oorlog overleefd hadden hun verhaal vertelden. Aangrijpend en ontroerend.

 

In de middag komen de groepen midden in de stad bijeen. Vervolgens gaan wij naar de Galerija en de andere groep naar het museum. In de Galerija krijgen we een gids die in Sarajevo woont en werkt en de oorlog als kind heeft meegemaakt. Bij binnenkomst in de eerste zaal sta je oog in oog met foto’s van mensen die zijn omgekomen in Serbrenica. Alle wanden hangen vol met portetfoto’s van overledenen. Vaak hele families! De 2e zaal toont foto’s van de oorlog in de stad en Serbrenica. In de 3e zaal draait een film over de oorlog. Hierin wordt de belegering van de stad getoond en de aanloop naar de val van Serbrenica en de gruwelijkheden die daar plaatsvonden. Er is een 4e zaal waar posters en fiches hangen, het lukt mij niet die zaal binnen te gaan. De heftigheid van de film belet mij dat te doen. Ik moet zo snel mogelijk buiten zien te geraken. Ik ben in een staat van niet weten beland. Eigenlijk wil ik op dat moment weer een ceremonie doen. Helaas staat dat niet in het programma en ben ik zelf even stil waarna ik een tijd door de stad dool. Samen met Pat en drink ik een kop thee op een terras. Het blijkt op de route te liggen waar veel militairen langs lopen om naar de nabijgelegen kazerne te gaan! Een aantal van hen neemt plaats op het terras en drinkt een biertje.

Na het eten nodigen Vahidin en Mevludin(Bosniers uit de groep) een Roma mensenrechtenadvocaat uit om zijn verhaal te doen. De Roma mensen worden als 2e rangburgers behandeld in Bosnië. Om voor hun rechten op te komen heeft deze man samen met een aantal andere Roma mensen een organisatie in het leven geroepen om de Roma mensen gelijke rechten te geven. Op verschillende manieren kaart hij issues aan waar de Roma mensen dagelijks tegen aan lopen. Discriminatie op gebied van werk, inkomen, sociale ondersteuning, cultuur uitingen, etc. Op allerlei niveaus kaart de organisatie deze zaken aan, van lokaal tot en met de Europese Unie. De Roma mensen hebben nu in ieder geval een manier gekregen om misstanden die zij dagelijks ondervinden te bespreken. Al deze misstanden komen in een database terecht. Dagelijks benadert hij organisaties die samen met hem de schending van mensenrechten onder de aandacht brengen. Stap voor de stap komen er verbeteringen op het gebied van mensenrechten voor de Roma’s.

Dag 4. Serbrenica.

Vaste prik, deze ochtend doen we wederom een interessante luistercirkel vervolgens ontbijten we met Bosnische koffie. Rond 09.30 vertrekken we met de bus naar Serbrenica. Helaas botst de chauffeur tegen een geparkeerde auto aan en moeten we een klein uur wachten voordat we kunnen vertrekken. Nadat de chauffeur talloze formulieren heeft ingevuld rijden we richting Serbrenica. We genieten van het landschap en praten met elkaar.

Het is niet mijn bedoeling om de mensen te vertellen dat ik deze dag jarig ben, maar zoals dat meestal gaat komt het toch uit. Wat ook gebeurt. De meest bizarre verjaardag tot nu toe neemt zijn aanvang. Een bezoek aan Serbrenica! en een Servisch monument op de weg ernaar toe! Na ongeveer 2 uur rijden komen we aan bij het Servisch monument dat ter nagedachtenis aan de Servische mensen die in de oorlog zijn omgekomen is opgericht. Hier doen we wederom een intense en indrukwekkende ceremonie.

Waarna we onze tocht naar Serbrenica voortzetten, ondertussen is het ongeveer 28 graden geworden. Bij aankomst in Serbrenica wacht de politie ons op om ons te begeleiden naar de begraafplaats en het gedenkmonument. We stappen de bus uit en lopen richting het gedenkmonument. Iets in mij trekt me naar de begraafplaats. Toegevend aan dit gevoel loop ik langs de graven. Stap voor stap vertraagt mijn pas tot ik in een loopmeditatie ritme beland. Vervolgens lopen de tranen over mijn ogen. Gedurende 5 minuten zijn er alleen maar tranen, intens verdriet en weer beland ik in een staat van niet weten. Er loopt een Bosniak vrouw mij tegemoet en vanuit het hart groeten we elkaar en zien elkaar. Voorbij pijn, lijden, angst, verdriet, vreugde, geluk is een ruimte waar je elkaar werkelijk ziet in het huidige moment.

Het is de 11e van de maand, de dag in de maand die door de Bosniakken wordt gebruikt om naar Serbrenica te komen en hun geliefden te herdenken. Sommige komen om te horen of er iets bekend iets over een vermist familielid. Meer dan 7200 mensen worden namelijk nog vermist.

Na een geruime tijd komen we bij het gedenkmonument bijeen waar we een ceremonie doen. Daarna zijn we in plaats van 5 minuten stil, bijna 1 uur stil. We mediteren met meer dan 65 personen op deze plek. De uitwerking is krachtig, verbindend en helend.

Later in de middag gaan we de fabriek in waar de Dutchbatters de Bosniakken in ´veiligheid’ hadden gebracht. Aan het einde van de bezichtiging die door een gids begeleid wordt, hij is een van de weinige overlevende van Serbrenica, bekijken we een gruwelijke film over de inname van Serbrenica. Na het zien is de gehele groep in niet weten belandt. Ik ben na het zien in het gras gaan liggen en heb alles aan moeder Aarde gegeven. Er zijn geen woorden om deze plek te beschrijven.

In de eten we in een Bosniak restaurant om vervolgens de weg terug aan te vangen. In de bus wordt er gezongen door de Bosniërs die zo deze dag verwerken. Tijdens het zingen wordt er ineens een verjaardagslied gezongen in het Bosnisch, daarna in het Engels, toen in het Duits, vervolgens in het Frans, toen in het Nederlands. Ontroerend en prachtig, een fijne afsluiting van de zwaarste dag van de retraite.

 

 

 

Dag 5. Sarajevo.

Voor het ontbijt doen we een council gedaan. Vervolgens lopen we door de stad met als bestemming de Joodse begraafplaats. Een gids wacht ons op en vertelt de geschiedenis van de Joden in Sarajevo. De begraafplaats is in de oorlog een strategische positie geweest.

Na het bezoek vertrekken we per bus naar Oost Sarajevo, het gebied waar overwegend Serviërs wonen. We bezoeken de Orthodoxe kerk en de Servische begraafplaats, alwaar we ook een ceremonie doen. In de Orthodoxe kerk zingen Vahidin en de orthodoxe priester gezamenlijk het Kyrie! Er wordt na afloop ons dringend verzocht de opnames hiervan niet op social media sites te plaatsen. De moslimgemeenschap en de Servische gemeenschap zou dit afkeuren en de oprichters van de Bosnische Peacebuilding organisatie, Vahidin en Mevludin, en ook de Orthodoxe priester zouden in de problemen kunnen geraken.

Bij de begraafplaats krijgen we een lezing over de identificatie van lijken die nog in de kelder van het mortuarium liggen. De sfeer was grimmig en kil. Pas tijdens de ceremonie kunnen de Serviërs hun pantsers afdoen. Het is een zware beladen middag.

De retraite sluiten we in stijl af met een prachtig feest met overvloedige spijzen, drank en muziek.

Ik ben jullie ontzettend dankbaar dat ik deel heb ik kunnen nemen aan deze indrukwekkende en verdiepende retraite. In een volgend schrijven zal ik jullie vertellen waar het geld dat jullie geschonken hebben aan besteed gaat worden.

 

Documentaire gemaakt door Pat van Boeckel over de retraite:

https://www.npo.nl/vrede-vinden-in-srebrenica/18-10-2017/KN_1693818